Trầm cảm ở trẻ em và thanh thiếu niên: Nhận diện sớm để không bỏ lỡ “tín hiệu kêu cứu”

Trên thực tế, vẫn tồn tại quan niệm cho rằng trầm cảm chỉ xảy ra ở người trưởng thành. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã khẳng định rối loạn này xuất hiện ở cả trẻ em và thanh thiếu niên. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2021, khoảng 1,1% trẻ từ 10–14 tuổi và 2,8% thanh thiếu niên từ 15–19 tuổi đang sống chung với trầm cảm, và tỷ lệ này được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới.

Những dấu hiệu nhận biết không nên bỏ qua

Trẻ có nguy cơ mắc trầm cảm thường xuyên rơi vào trạng thái buồn bã, chán nản hoặc dễ cáu kỉnh. Các em dần mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, kể cả vui chơi hay giao tiếp với bạn bè. Sự thay đổi về thể chất cũng khá rõ rệt, như tăng hoặc giảm cân bất thường, ăn uống thất thường, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều.

Bên cạnh đó, trẻ thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, thiếu năng lượng, dễ rơi vào trạng thái tự trách bản thân, cho rằng mình vô dụng hoặc kém cỏi. Khả năng tập trung suy giảm khiến việc học tập gặp khó khăn. Trong những trường hợp nghiêm trọng, trẻ có thể xuất hiện ý nghĩ, kế hoạch hoặc hành vi tự làm hại bản thân.

Điều đáng chú ý là không phải trẻ nào cũng biểu hiện trầm cảm theo cách “điển hình”. Một số em thường xuyên than phiền về các cơn đau đầu, đau bụng dù không có nguyên nhân y khoa rõ ràng. Một số khác lại bộc lộ bằng sự cáu gắt, nổi giận hoặc các hành vi chống đối thay vì buồn bã. Thậm chí có những trẻ luôn cố gắng tỏ ra ngoan ngoãn, học giỏi để làm hài lòng người khác, che giấu cảm xúc tiêu cực bên trong, khiến trầm cảm trở nên khó nhận diện hơn.

Áp lực tuổi vị thành niên và những nguy cơ tiềm ẩn

Giai đoạn vị thành niên là thời điểm nhiều biến động cả về tâm lý lẫn xã hội. Trẻ bắt đầu hình thành bản sắc cá nhân, mở rộng các mối quan hệ và dần tách khỏi sự phụ thuộc vào gia đình. Những thay đổi này, cùng với áp lực học tập, bạn bè hay môi trường sống, có thể khiến trẻ rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài.

Khi không được hỗ trợ kịp thời, trẻ có thể trải qua cảm giác tuyệt vọng, hành vi bốc đồng, tìm đến các chất kích thích hoặc nảy sinh ý nghĩ tự làm hại bản thân. Đây là giai đoạn nhạy cảm, đòi hỏi sự đồng hành sát sao từ gia đình và nhà trường.

Trầm cảm không phải do “yếu đuối”

Không ít người cho rằng trầm cảm xuất phát từ việc thiếu cố gắng hay tâm lý yếu đuối, nhưng các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra đây là một rối loạn phức tạp với nhiều nguyên nhân khác nhau. Yếu tố di truyền có thể làm tăng nguy cơ nếu trong gia đình có người từng mắc trầm cảm. Bên cạnh đó, sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine hay noradrenaline trong não bộ cũng đóng vai trò quan trọng.

Ngoài ra, những yếu tố như bệnh lý kéo dài, chấn thương thể chất, hoặc các biến cố căng thẳng trong cuộc sống như cha mẹ ly hôn, bị bắt nạt, bạo hành hay áp lực học tập đều có thể góp phần khởi phát trầm cảm. Thực tế, trầm cảm thường là kết quả của sự kết hợp giữa nhiều yếu tố và khả năng ứng phó của từng cá nhân.

Gia đình cần làm gì khi nghi ngờ trẻ trầm cảm

Khi nhận thấy những dấu hiệu bất thường, cha mẹ nên dành thời gian quan sát, lắng nghe và trò chuyện với con nhiều hơn. Việc trao đổi với giáo viên hoặc những người thường xuyên tiếp xúc với trẻ cũng giúp hiểu rõ hơn những thay đổi trong các môi trường khác nhau.

Với nhiều trẻ, việc chia sẻ cảm xúc không hề dễ dàng. Vì vậy, cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu chuyện nhẹ nhàng về sinh hoạt hằng ngày thay vì đi thẳng vào vấn đề nhạy cảm. Khi trẻ dần cởi mở, gia đình có thể cùng con tìm cách giải quyết khó khăn và xây dựng các phương án hỗ trợ phù hợp.

Nếu các biểu hiện kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, việc đưa trẻ đến thăm khám với bác sĩ tâm thần nhi hoặc chuyên gia tâm lý là cần thiết. Tùy vào mức độ, trẻ có thể được can thiệp bằng liệu pháp tâm lý, sử dụng thuốc hoặc kết hợp cả hai để đạt hiệu quả điều trị tốt nhất.

Hiểu đúng về trầm cảm không chỉ giúp trẻ được hỗ trợ kịp thời mà còn góp phần giảm kỳ thị và xây dựng môi trường an toàn, nơi trẻ có thể chia sẻ và được lắng nghe.

Hương Giang/TH